Przesilenie zimowe, czyli narodziny słońca

Dzień przesilenia zimowego to początek astronomicznej zimy. Jednocześnie to najkrótszy dzień w roku i najdłuższa noc. Czas, kiedy siły zła są najsilniejsze, a człowiek jest najbardziej narażony na ich ataki. Każda kultura wypracowała własną sferę wierzeń i własne sposoby na przetrwanie zimowych mroków. Jedno jest wspólne dla większości kultur półkuli północnej – przekonanie, iż ten nadzwyczaj niebezpieczny dla człowieka czas, to moment odradzania się Słońca.

Przesilenie grudniowe było więc okazją do hucznego świętowania.

Zacznijmy od faktów naukowych

Przesilenie zimowe na półkuli północnej , czyli przesilenie grudniowe, to moment, w którym Słońce góruje w zenicie w możliwie najdalej na południe wysuniętej szerokości geograficznej półkuli południowej – zwrotniku Koziorożca. Z powodu długości roku słonecznego (około 365 dni, 5 godzin i 49 minut) i stosowania lat przestępnych, przesilenie zimowe na półkuli północnej przypada 21 albo 22 grudnia. Na półkuli południowej przesilenie zimowe ma miejsce w momencie, gdy na półkuli północnej występuje przesilenie letnie, czyli 20–21 czerwca.

W Polsce, w zależności od regionu, najkrótszy dzień roku trwa od ok. 7 godzin i 10 minut do 8 godzin i 15 min.  Oznacza to, iż w części Polski noc trwa ponad 16 godzin.

Od tego momentu światła dziennego zacznie przybywać.

Ile? Ano od przesilenia zimowego do przesilenia letniego ilość światła dziennego wzrasta o około 2 minuty dziennie. Niby niewiele, ale warto także wiedzieć, że różnica między najkrótszym i najdłuższym dniem roku, na naszej półkuli i szerokości geograficznej to aż 9 godzin i 4 minuty. To więcej niż cały zimowy dzień!

Pytanie kto pożera światło słoneczne i jak temu zapobiec frapowało ludzi od początku ich istnienia. Każda kultura wypracowała własną sferę wierzeń i własne sposoby na przetrwanie zimowych mroków. Jedno jest wspólne – przekonanie, że ten nadzwyczaj niebezpieczny dla człowieka czas to okazja do hucznego świętowania.

Przesilenie zimowe w większości kultur półkuli północnej było momentem odradzania się Słońca, a więc nowym początkiem życia.

Newgrange

Jednym z najbardziej tajemniczych i spektakularnych miejsc związanych z przesileniem zimowym jest megalityczny grobowiec Newgrange w Irlandii.

To jeden z największych grobów korytarzowych wzniesionych przez człowieka, należący do kompleksu zwanego Pałacem nad Boyne. Datowanie radiowęglowe określa czas budowy na ok. 3200 lat p.n.e., czyli Newgrange jest ponad 600 lat starsze niż Wielka Piramida w Gizie.

Nasyp mogilny ma około 85 m średnicy i około 13 m wysokości. Biegnący poziomo, długi na 19 metrów korytarz prowadzi do komory grobowej wybudowanej na planie krzyża. Wewnątrz korytarza znajduje się 22 kamieni po lewej stronie i 21 po prawej. Wysokość korytarza wzrasta od niespełna 1,5 m przy wejściu głównym do prawie dwukrotnie większej przy wejściu do komory. Wnętrze kopca zbudowano z kamieni o łącznej masie co najmniej 200 000 t, przełożonych gliną i muszlami wydobytymi z rzeki Boyne. Grobowiec z zewnątrz zabezpiecza obstawa z ustawionych dokoła 97 masywnych kamiennych bloków. Głaz przed wejściem pokryty jest ornamentem w postaci potrójnej spirali (triskelion). 

.

Newgrange jest oczywiście zadziwiająco monumentalne, jednak najbardziej fascynuje wykorzystanie przez neolitycznych budowniczych znajomości astronomii. Chodzi  o oświetlenie wnętrza grobowca – korytarza i komory – przez słońce przesilenia zimowego.

.

Nad wejściem do przejścia znajduje się otwór umieszczony w taki sposób, że podczas przesilenia zimowego 19-23 grudnia około 9 rano wiązka promieni wschodzącego słońca, przenikająca przez otwór dachowy biegnie wzdłuż korytarza i wpada do komory, rozświetlając ją na około 15-17 minut. Dokładność Newgrange jako urządzenia do pomiaru czasu jest niezwykła, jeśli weźmie się pod uwagę, iż została zbudowana 500 lat przed Wielkimi Piramidami i ponad 1000 lat przed Stonehenge.

Intencją ludzi epoki kamienia, którzy budowali Newgrange, było niewątpliwie oznaczenie początku nowego roku. Był to potężny symbol zwycięstwa życia nad śmiercią.

*

Oto kilka przykładów oswajania złych mocy przesilenia zimowego, wypróbowanych przez naszych ( czasami odległych ) przodków:

 Noc Yalda w Persji– narodziny Mitry, bóstwa Słońca

Święto wywodzi się z rytuałów odprawianych jeszcze w czasach staroperskich. Najdłuższa noc w roku była obrzędem mitraizmu, w czasie którego symbolicznie odradza się światło pod postacią boga Mitry. Od około 600 r. p.n.e. i nadejścia irańskiego religijnego proroka i nauczyciela Zoroastry, święto to zapożyczył zaratusztrianizm, dla którego noc przesilenia zimowego była zwycięstwem boga Ahura Mazdy nad ciemnością i złem ( Angrą). Przesilenie zimowe i najdłuższa noc miały złowieszczy charakter, a Jalda i towarzyszące mu obrzędy miały zapewnić ludziom ochronę przed złymi mocami.

Dla Irańczyków Jalda kończy jesień, a rozpoczyna 40-dniowy okres zimy. To święto o charakterze domowym, rodzinnym. W tę najdłuższą, najczarniejszą noc roku, należy czuwać i doglądać płonącego ognia. Spotkanie ma formę wspólnej biesiady, podczas której również, słucha się muzyki, tańczy i czyta głośno wiersze. Często są to utwory XIV-wiecznego poety Hafiza, a z losowo wybranych strof uczestnicy spotkania próbują wywnioskować wróżbę. Na stołach goszczą tradycyjnie m.in. słodkie wypieki, pestki, orzechy oraz owoce suszone i świeże. Szczególnie te, które są okrągłe i czerwone, jak granaty, co ma symbolizować barwy świtu i wschodzące słońce.

.

Saturnalia w starożytnym Rzymie  

Tradycja Saturnaliów wywodziła się z dawnych obrzędów i rytuałów związanych z rolnictwem, które praktykowano w okresie przesilenia zimowego i wiosennego. Wiązały się zwłaszcza z praktykami składania bogom ofiar w okresie siewu zimowego.

Święto ku czci boga Saturna początkowo trwało przez jeden dzień. Pod koniec istnienia Republiki, obchody rozpoczynano 17 grudnia a kończono 21-23 grudnia.

Podczas Saturnaliów ustawała praca i handel, zamykano sądy i szkoły. Ludzie dekorowali swoje domy wieńcami i zielonymi bukietami. Było to święto pojednania i równości o charakterze swawolnym, podczas którego ulegały zatarciu różnice społeczne wraz z odwróceniem tradycyjnych ról. Większość niewolników nie musiała wówczas pracować – świętowali wraz z innymi mieszkańcami Imperium. Co więcej, w ramach zabawy niewolnicy rozkazywali panom, którzy ten jeden raz w roku im usługiwali.

Saturnalia mijały na graniu, śpiewaniu, ucztowaniu. Spotykano się z przyjaciółmi, rodziną i obdarowywano się prezentami. Powszechnym podarkiem były woskowe świece zwane cerei, które symbolizowały światło powracające po przesileniu i wydłużający się dzień.

W ostatni dzień obchodów Saturnaliów (dzień ten nazywano Sigillaria) Rzymianie darowali sobie niewielkie terakotowe figurki zwane signillaria. Były one symbolem ofiar z ludzi składanych Saturnowi we wcześniejszych czasach..

Chrześcijanie przyjęli niektóre z obrzędów rzymskich Saturnaliów, jak wspólne ucztowanie, śpiewanie, dawanie sobie prezentów i zapalanie świec. Wszystkie te tradycje przetrwały do dzisiaj.

Jul wśród ludów germańskich

Yule (lub Jul) to starożytne, germańskie święto związane z przesileniem zimowym. Obchodzone było w najdłuższą noc (21/22 grudnia), symbolizując narodziny nowego słońca, nadzieję i zwycięstwo światła nad ciemnością. Obchodzone było w czasach przedchrześcijańskich przez germańskie plemiona pogańskie od późnego grudnia do wczesnego stycznia. Czas świętowania ustalano wg kalendarza księżycowego.

Tradycje Jul obejmują przystrajanie jodły, kładzenie w palenisku odpowiednio przygotowanej kłody drewna, wieszanie w domostwach jemioły i ostrokrzewu, dawanie prezentów oraz ogólnie rozumiane świętowanie. Ciekawą tradycją były również przysięgi na ofiarnego knura, który miał je zanieść przed oblicze boga Freyra. Skandynawska tradycja zabijania w czasie Bożego Narodzenia knura, w wersji współczesnej przeistoczyła się w podawanie na stół świątecznej szynki,

Podczas procesu chrystianizacji, czas rozpoczęcia święta Jul ustalono na 25 grudnia, aby odpowiadało ono świętu obchodzonemu przez chrześcijan, zwanemu Bożym Narodzeniem.

.

Święto Godowe / Szczodre Gody – u Słowian

W tradycji słowiańskiej święto celebrujące przesilenie zimowe, poprzedzone było Szczodrym Wieczorem. Zwycięstwo światła nad ciemnością symbolizuje czas, w którym zaczyna przybywać dnia, a nocy ubywać – tym samym przynosząc ludziom nadzieję, optymizm oraz radość. U Słowian Szczodre Gody ustanawiające początek nowego roku solarnego i obrzędowego, trwały nawet kilkanaście dni.

Najważniejszym bogiem, któremu poświęcono Szczodre Gody był Weles, opiekun magii, wiedzy, bogactwa, bydła , jak również dzikich zwierząt. W czasie Godowych Świąt istniał zwyczaj łamania i dzielenia się chlebem, a także wróżenia przebiegu przyszłego roku, np. pogody i zbiorów. Ze stanu pogody w ciągu kolejnych dwunastu dni czyniono wróżbę do odpowiednio kolejnych miesięcy roku. Ścielenie słomy lub siana pod nakryciem stołu służyło wróżbom określającym przychylność losu na podstawie wyciągniętych słomek. Okresowi Szczodrych Godów towarzyszył również zwyczaj kolędowania. Pierwotnie związany był z radosnymi pieśniami noworocznymi oraz wywodzącym się jeszcze z tradycji słowiańskiej Turoniem, który symbolizował odrodzenie ziemi.

U Słowian przesilenie zimowe poświęcone było także duszom zmarłych przodków. By dusze zmarłych mogły się ogrzać, palono na cmentarzach ogniska a także organizowano rytualne uczty, z którymi w późniejszym okresie przeniesiono się do domostw. Echem tego zwyczaju pozostało dodatkowe nakrycie dla duchów przodków przy wigilijnym stole.

***

Istnieje teoria, iż niegdyś, według kalendarza juliańskiego, przesilenie wypadało 25 grudnia,  stąd pochodzi data Bożego Narodzenia. Święta, które wyparło tradycyjne wierzenia, dając ludziom narodzenie syna jedynego boga.

Papież Grzegorz Wielki sugerował, iż nawracanie pogan na prawdziwą wiarę będzie szło sprawniej, jeśli pozwoli się im na zachowanie zewnętrznych oznak tradycji i praktyk, kierując je za to do Boga chrześcijan, nie zaś do pogańskich „diabłów”. Napisał: „na koniec – skoro poczynimy im pewne ustępstwa, tym łatwiej zgodzą się na wewnętrzne pocieszenie dzięki łasce Pana”.

***

Więcej o dawnych ludowych sposobach zapewnienia sobie pomyślności, a także uniknięcia tragedii w nowym roku w linku:

Wigilia albo magia świąt na Lubelszczyźnie

***

Na koniec prośba:

Jeśli spodobał Ci się mój tekst będę wdzięczna za poświęcenie mi chwili uwagi:

• Odezwij się proszę w komentarzu, to momencik, ale dla mnie to bardzo ważna wskazówka i motywacja.
• Jeśli uważasz, że wpis ten jest interesujący na tyle, iż warto się nim podzielić się z ze znajomymi – udostępniaj śmiało ! Dla mnie to ważny znak, iż ktoś docenia moją pracę. 

Bądźmy w kontakcie, jestem na Facebooku / fanpage’u i tu. Dzielę się tam nowymi zdjęciami, inspiracjami, ciekawymi opowieściami zasłyszanymi podczas podróży.